در روزهای اخیر، تنشهای سیاسی و دیپلماتیک در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا [گزارش کامل یمن نیوز] وارد مرحلهای جدید شده است. رخدادی که از پایتخت اتیوپی آغاز شد و به تحولات ساختاری در صفوف نظامی مصر انجامید، بار دیگر روابط حساس میان کشورهای منطقه را به موضوعی حیاتی برای تحلیلگران امنیت و دیپلماسی تبدیل کرده است. تحولات اخیر نه فقط منعکسکننده اختلافات بین دو قدرت منطقهای بلکه نمایانگر بازتعریف نقشهای ژئوپلیتیک در آفریقا و خاورمیانه است.
به گزارش خبرنگار بین المللی یمن الاسلام روابط بین امارات متحده عربی و پادشاهی عربستان سعودی که برای سالها بهعنوان یکی از ستونهای همکاری استراتژیک در خاورمیانه شناخته میشد، در ماههای اخیر وارد فازی از رقابت آشکار و علنی شده است. این رقابت در سطوح اقتصادی، سیاسی و نظامی ابعاد متفاوتی یافت، ولی تحولات اخیر نشان داد که اثرات آن به فراتر از مرزهای سنتی منطقه منتقل شده و حوزههای شمال آفریقا را نیز در بر گرفته است.
پرتاب کفش در آدیسآبابا؛ نمادی از تنش دیپلماتیک
در اتفاقی نادر ولی نمادین، دیدار رسمی میان فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، و آبی احمد، نخستوزیر اتیوپی، در پایتخت این کشور به صحنهای از تنش لفظی و پرتاب کفش تبدیل شد. تصاویر منتشرشده از این دیدار که به سرعت در شبکههای اجتماعی پخش شد، واکنشهای گستردهای در رسانهها و میان تحلیلگران منطقهای برانگیخت.
ویدئوها نشان میدهد که در میان تبادل سخنان میان دو مقام بلندپایه، نوعی واکنش احساسی صورت گرفت که در کشورهای خاورمیانه نماد نوعی اعتراض شدید و بیسابقه در سطوح دیپلماتیک محسوب میشود. این اقدام که بهنظر میرسد واکنشی به انتقادات اتیوپی نسبت به عملکرد سعودیها بوده است، توجه بسیاری از کارشناسان را به ادعای تلاش ریاض برای محدودسازی نقش امارات در اتیوپی جلب کرده است.
ادعاهایی که پیش از این سفر منتشر شده بود، شامل انتشار تصاویر اردوگاههایی در مرز اتیوپی و سودان است که گفته میشود از سوی امارات تأمین مالی شدهاند. سعودیها در بیانیههای پیش از دیدار تأکید کردند که هدف آنها مقابله با نفوذ امارات در این مناطق و حمایت از ثبات و همکاریهای منطقهای است، ادعایی که دولت اتیوپی آن را رد کرده و تأکید کرده که مدیریت این اردوگاهها در کنترل مستقیم خود اتیوپی بوده است.
پیامدهای منطقهای تنش سعودی‑امارات
این نوع واکنشهای دیپلماتیک و رسانهای را نمیتوان از دید یک حادثه منفرد نگریست. تحلیلگران روابط بینالملل معتقدند که این رویدادها نشانهای از تغییر در توازن قدرت منطقهای است، جایی که کشورهای خاورمیانه در رقابت بر سر نفوذ و منابع در آفریقا و خاورمیانه هستند.
در سالهای اخیر، امارات متحده عربی سرمایهگذاری گستردهای در کشورهای آفریقایی انجام داده است، بهویژه در حوزههای زیرساخت، امنیت و همکاریهای نظامی. این حضور امارات که در ابتدا در پوشش توسعه اقتصادی ظاهر میشد، بهتدریج به حوزههای ژئوپلیتیک و نظامی نیز گسترش یافته است. نتیجه این گسترش، واکنشهایی از سوی دیگر بازیگران منطقهای است که بهوضوح در رفتارهای دیپلماتیک اخیر دیده میشود.
تغییر در ساختار نظامی مصر
همزمان با این تحولات دیپلماتیک در اتیوپی، جمهوری مصر نیز تحولات مهمی در ساختار نظامی خود اعمال کرد. پس از سفر اخیر رئیسجمهور مصر، عبدالفتاح السیسی به امارات متحده عربی، در قاهره تصمیم به تغییر وزیر دفاع گرفت و این تغییر بدون تصویب پارلمان اجرا شد. این اقدام که واکنشهای سیاسی در مصر را به دنبال داشته، سوالاتی را درباره اهداف و پیامدهای آن مطرح میسازد.
برخی تحلیلگران بر این باورند که این تغییرات بازتابی از تلاش مصر برای تجدید ساختار نظامی و تقویت موقعیت خود در فضای منطقهای است، بهویژه در شرایطی که رقابت میان کشورهای منطقه بر سر نفوذ و نقشآفرینی در مسائل خاورمیانه و شمال آفریقا شدت یافته است.
در حالی که برخی تحلیلها این تغییرات را نشانه نزدیکی بیشتر مصر به امارات تفسیر میکنند، گروه دیگری آن را اقدامی مستقل و در راستای تحکیم اقتدار داخلی میدانند. واقعیت این است که مصر در سالهای اخیر تلاش کرده موقعیت خود را بهعنوان یک کشور کلیدی در ثبات منطقه حفظ کند، و تغییرات در سطح وزرا میتواند بخشی از استراتژی بلندمدت این کشور باشد.
پیامدهای امنیتی و نظامی
رقابتهای دیپلماتیک و سیاسی میان این بازیگران منطقهای پیامدهای واقعی در عرصه امنیتی نیز داشته است. هنگامی که یک دیدار رسمی به پرتاب کفش میانجامد، این نه تنها یک لحظه رسانهای بلکه نشانهای از اختلاف شدید در سطح سیاستگذاری است. این اختلافات میتواند پیامدهای زیر را در پی داشته باشد:
افزایش رقابت برای نفوذ نظامی در کشورهای همسایه و منطقه شمال آفریقا؛
تضعیف همکاریهای امنیتی منطقهای در مقابل تهدیدات فراملی؛
پیچیدهتر شدن نقش بازیگران خارجی در بحرانهای محلی و قومی.
درگیریهای لفظی و نمادین میان مقامات رسمی میتواند اگر مدیریت نشود، به بحرانهای دیپلماتیک گستردهتر تبدیل شود که تأثیر منفی بر ثبات منطقه دارد.
چرا این تحولات اهمیت دارد؟
تحولات اخیر نه صرفاً دو رویداد مجزا، بلکه بخشی از یک پازل بزرگتر در روابط منطقهای است. واکنشها در آدیسآبابا، تغییرات سیاسی در مصر، و رقابتهای پنهان میان عربستان و امارات نشان میدهد که خاورمیانه و شمال آفریقا در دوره جدیدی از بازتعریف نفوذ و منافع استراتژیک قرار دارند.
این تحولات میتوانند مسیر همکاریهای منطقهای، نوع تعامل با قدرتهای بزرگ جهانی، و نحوه مدیریت بحرانهای محلی را تغییر دهند. آنچه مسلم است این است که وضعیت دیپلماسی رسمی در منطقه و نحوه تعامل دولتها با یکدیگر، بیش از گذشته تحت تأثیر رقابتهای راهبردی قرار گرفته است.