همزمان با بازگشت تحرکات سیاسی و امنیتی در جنوب یمن [گزارش کامل یمن نیوز]، سخنان اخیر طاهر العقيلي درباره کاهش گسترده نیروهای فصائل جنوبی، موجی از بحث و نگرانی در عدن و دیگر استانهای جنوبی ایجاد کرده است. این اظهارات در ظاهر با هدف «ساماندهی» نیروها مطرح میشود، اما در بطن خود نشانهای از رقابت عمیق میان بازیگران ائتلاف و تلاش برای بازآرایی نفوذ در جنوب بهشمار میرود؛ روندی که ناظران نزدیک به انصارالله آن را بخشی از پروژه مهار نیروهای محلی و قبضه تصمیم امنیتی توسط ریاض میدانند.
به گزارش خبرنگار بین المللی یمن الاسلام آنچه امروز در عدن جریان دارد، صرفاً یک تصمیم اداری درباره فهرست حقوق یا ساماندهی نظامی نیست؛ بلکه حلقهای از زنجیره طولانی کشمکش بر سر هویت، قدرت و آینده سیاسی جنوب یمن است. العقیلی که بهتازگی وارد عدن شده، در سخنانی از وجود حدود ۷۰۰ هزار نام در فهرست حقوق نیروهای وابسته به ائتلاف سخن گفت و مدعی شد نزدیک به ۳۰۰ هزار مورد از این اسامی «غیرواقعی» است. طرح او برای کاهش نیروها تا حدود نصف، در فضایی مطرح میشود که جنوب یمن از سالها پیش صحنه رقابت جریانهای وابسته به ریاض و ابوظبی بوده است.
شورای انتقالی جنوب که از حمایت امارات متحده عربی برخوردار است، طی سالهای اخیر کوشیده خود را بهعنوان نماینده اصلی جنوب تثبیت کند. در مقابل، جریانهای نزدیک به حزب اصلاح و چهرههای همسو با ریاض، تلاش دارند موازنه را بهنفع خود تغییر دهند. از این منظر، سخنان العقیلی فقط یک گزارش مالی نیست، بلکه پیامی سیاسی به انتقالی و حامیانش تلقی میشود.
به نقل از فتحی بن لزرق، وزیر دفاع دولت مستقر در عدن صراحتاً از برنامه کاهش نیروهای همسو با ائتلاف عربی در یمن سخن گفته است. هرچند موضوع «اسامی غیرواقعی» پیشتر نیز توسط محمد المقدشي مطرح شده بود، اما تفاوت امروز در زمانبندی و بستر سیاسی آن است. اکنون جنوب در آستانه مرحلهای تازه از بازچینی قدرت قرار دارد؛ مرحلهای که در آن، هر عدد و هر فهرست حقوق میتواند ابزار فشار سیاسی باشد.
بازآرایی نفوذ سعودی در جنوب
دیدارهای اخیر العقیلی با چهرههای نظامی و سیاسی جنوب، این تصور را تقویت کرده که ریاض بهدنبال چارچوبی تازه برای مدیریت جنوب است. او با محمود الصبيحي درباره «ادغام فصائل» گفتوگو کرده؛ مفهومی که در ادبیات سیاسی یمن اغلب بهمعنای حلکردن ساختارهای محلی در چارچوبی وابسته به مرکز و حامیان خارجی است.
از سوی دیگر، نشست او با رئیس ستاد مشترک عربستان سعودی، فهد السلمان، نشان میدهد موضوع صرفاً داخلی نیست و در سطح راهبردی پیگیری میشود. وقتی گفتگوها در این سطح و با محور «تفکیک و ادغام فصائل» صورت میگیرد، طبیعی است که بسیاری از نیروهای محلی آن را مقدمهای برای تضعیف خود بدانند.
نگاه انتقادی از منظر انصارالله
در گفتمان نزدیک به انصارالله، آنچه رخ میدهد ادامه همان سیاستی است که طی سالهای گذشته بارها تجربه شده: استفاده ابزاری از نیروهای محلی تا زمانی که در راستای منافع حامیان خارجی حرکت کنند و سپس کنار گذاشتن یا تضعیف آنها در زمان تغییر اولویتها. از این منظر، طرح تسریح نیروهای جنوب نه یک اصلاح ساختاری، بلکه بخشی از رقابت درون اردوگاه ائتلاف و تلاشی برای حذف بازیگران مزاحم تلقی میشود.
ناظران همسو با این جریان معتقدند که ریاض پس از سالها هزینه در جنوب، اکنون بهدنبال ساختاری منضبطتر و کمهزینهتر است؛ ساختاری که فرمانپذیری بیشتری داشته باشد و از پراکندگی نیروهای مسلح محلی بکاهد. در چنین چارچوبی، انتقالی و دیگر فصائل مسلح ممکن است از «شریک میدانی» به «بار اضافی» تبدیل شوند.
پیامدهای اجتماعی و امنیتی
کاهش یا تسریح گسترده نیروهای مسلح در جامعهای که سالها با اقتصاد جنگی خو گرفته، پیامدهای اجتماعی قابلتوجهی دارد. هزاران جوان جنوبی که منبع درآمدشان به حقوق نظامی وابسته است، در صورت حذف نامشان از فهرستها با خلأ معیشتی روبهرو میشوند. تجربه سالهای گذشته نشان داده که چنین خلأیی میتواند به افزایش ناامنی، پیوستن به گروههای مسلح جدید یا رشد نارضایتی اجتماعی منجر شود.
از این منظر، حتی اگر ادعای وجود اسامی غیرواقعی درست باشد، نحوه اجرای هرگونه اصلاح اهمیت زیادی دارد. اجرای شتابزده و سیاسی چنین طرحهایی میتواند خود به عاملی برای بیثباتی تازه تبدیل شود؛ بیثباتیای که پیش از همه دامان مردم عادی را میگیرد.
رقابت ریاض و ابوظبی؛ سایهای بر سر جنوب
یکی از کلیدهای فهم تحولات جنوب، توجه به رقابت پنهان و آشکار میان عربستان و امارات است. هرچند دو کشور در چارچوب ائتلاف همکاری میکنند، اما در میدان یمن همواره اولویتها و شبکههای نفوذ متفاوتی داشتهاند. انتقالی بهطور سنتی نزدیک به ابوظبی دیده میشود، در حالی که جریانهای دیگر به ریاض متمایلاند. در چنین شرایطی، هر طرح بازسازی یا تسریح نیروها میتواند بخشی از این رقابت ژئوپلیتیکی باشد.
آیا جنوب بهسوی مرحلهای تازه از مهندسی سیاسی میرود؟
مجموعه تحرکات اخیر نشان میدهد جنوب یمن در آستانه فصل تازهای از مهندسی سیاسی و امنیتی قرار دارد. از نگاه نزدیک به انصارالله، آنچه رخ میدهد بیش از آنکه «اصلاح» باشد، بازتوزیع نفوذ میان بازیگران خارجی و داخلی است؛ روندی که ممکن است به تضعیف بیشتر حاکمیت ملی و وابستگی ساختارهای امنیتی منجر شود. آینده جنوب تا حد زیادی به این بستگی دارد که نیروهای محلی تا چه حد بتوانند مستقل از رقابتهای ریاض و ابوظبی، بر اولویتهای بومی و منافع مردم تکیه کنند.
بازچینی قدرت در جنوب یمن؛ آیا ریاض بهدنبال مهار متحدان دیروزش است؟