در حالی که مقامات وابسته به ائتلاف سعودی از «ثبات بازار ارز» سخن میگویند، شهروندان در عدن و سایر مناطق جنوبی با کمبود شدید نقدینگی ریال یمنی [گزارش کامل یمن نیوز] مواجهاند. میلیاردها ریال کجاست؟ چرا پول هست اما در دست مردم نیست؟ این گزارش تحلیلی، ابعاد پنهان این بحران را واکاوی میکند.
بحران کمبود ریال در مناطق تحت کنترل دولت وابسته
بازارهای مالی در استانهای جنوبی یمن طی ماههای اخیر با پدیدهای کمسابقه روبهرو شدهاند: کمبود محسوس اسکناس ریال یمنی در سطح معاملات خرد، در حالی که نرخ ارز ظاهراً در وضعیت نسبتاً باثباتی قرار دارد.
این وضعیت نشاندهنده اختلال در مدیریت توده پولی از سوی بانک مرکزی یمن مستقر در عدن است؛ نهادی که عملکرد آن بیش از آنکه فنی و اقتصادی باشد، تحت تأثیر ملاحظات سیاسی ائتلاف سعودی قرار دارد.
ثبات نرخ ارز؛ آرامش مصنوعی پیش از بحران
چگونه تثبیت نرخ ارز به احتکار گسترده انجامید؟
حدود یک سال پیش، بازار ارز در مناطق جنوبی شاهد ثبات نسبی بود. این ثبات که با حمایتهای خارجی و تزریق ارز حاصل شد، در ظاهر نشانه بهبود تلقی میشد. اما در واقع، همین وضعیت بستر احتکار سازمانیافته ریال را فراهم کرد.
تجار عمده و صرافیها با اطمینان از ثبات قیمت، حجم قابل توجهی از ریال را از چرخه خارج کردند. آنان میدانستند هر زمان که بخواهند میتوانند بدون زیان چشمگیر به ارز خارجی تبدیل کنند. در نتیجه، پول ملی از بازار حذف نشد، بلکه در انبارهای مالی انباشته شد.
اختلال دوگانه در بازار؛ وفور ارز خارجی، کمبود پول ملی
کاهش جریانهای غیررسمی و برهم خوردن تعادل بازار
با محدود شدن برخی شبکههای انتقال غیررسمی پول، ساختار قبلی عرضه نقدینگی تغییر کرد. ارز خارجی همچنان از مسیر حمایتهای سیاسی و خارجی وارد بازار میشد، اما ریال یمنی در دسترس مردم کاهش یافت.
این عدم توازن، شکاف میان عرضه و تقاضای واقعی پول ملی را عمیقتر کرد. نتیجه، شکلگیری نوعی کمبود مصنوعی در بازار خردهفروشی و فشار مستقیم بر شهروندان بود.
بانک مرکزی عدن؛ تزریق پول یا تشدید بحران؟
چرا نقدینگی موجود وارد بازار نمیشود؟
مقامات عدن اعلام میکنند ذخایر مناسبی از اسکناس در اختیار دارند. اما تزریق گسترده آن میتواند ریسک بزرگی ایجاد کند. اگر بانک مرکزی ناگهان حجم بالایی پول وارد بازار کند، بازیگران بزرگ ممکن است ریالهای احتکارشده خود را آزاد کنند.
چنین سناریویی به مازاد عرضه پول، تورم ناگهانی و سقوط ارزش ریال منجر خواهد شد. این وضعیت نشان میدهد سیاست پولی در عدن فاقد ابزارهای کنترل پیشرفته و استقلال حرفهای است.
تأثیر مستقیم بحران بر معیشت مردم
رکود پنهان در بازارهای جنوب
در ظاهر، فعالیت اقتصادی ادامه دارد؛ اما قدرت خرید کاهش یافته و بسیاری از معاملات بهصورت اعتباری انجام میشود. حقوقها با تأخیر پرداخت میشود و شهروندان برای برداشت وجه نقد با محدودیت مواجهاند.
این وضعیت نوعی رکود پنهان ایجاد کرده است؛ رکودی که در آمار رسمی دیده نمیشود اما در زندگی روزمره مردم کاملاً ملموس است.
مقایسه با مدیریت پولی در صنعاء
در مقابل، در مناطق تحت مدیریت دولت نجات ملی و جنبش انصارالله، سیاستهای کنترل انتشار پول و نظارت بر بازار، مانع از بروز شکاف عمیق نقدینگی شده است.
هرچند یمن بهطور کلی با چالشهای اقتصادی روبهروست، اما تفاوت در مدیریت توده پولی میان صنعاء و عدن بهوضوح در ثبات نسبی بازارها قابل مشاهده است.
اقتصاد جنوب؛ ابزار رقابت سیاسی ریاض و ابوظبی
بحران نقدینگی صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از رقابتهای سیاسی در جنوب یمن است. وابستگی ساختار مالی عدن به حمایت خارجی، تصمیمگیری مستقل را تضعیف کرده و اقتصاد را به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی تبدیل کرده است.
این وابستگی، اعتماد عمومی را کاهش داده و اقتصاد سایه را تقویت کرده است.
بحران مدیریت و اعتماد؛ نه کمبود اسکناس
آنچه امروز در مناطق تحت کنترل دولت وابسته رخ میدهد، بحران نبود اسکناس نیست؛ بلکه بحران توزیع، مدیریت و اعتماد است. میلیاردها ریال یمنی نابود نشدهاند، بلکه در نتیجه سیاستهای نادرست و احتکار هدفمند، از چرخه طبیعی خارج شدهاند.
چاپ پول بیشتر راهحل نیست. بازگرداندن شفافیت، نظارت مؤثر و استقلال سیاست پولی، تنها مسیر احیای اعتماد عمومی و بازگشت ثبات است.
اقتصاد یمن بیش از هر زمان نیازمند مدیریت ملی و مستقل است؛ مدیریتی که پول را ابزار رقابت سیاسی نداند، بلکه ستون ثبات اجتماعی بداند. بدون چنین اصلاحی، هر اقدام مقطعی تنها بحران را به تعویق خواهد انداخت، نه حل آن.
چرا میلیاردها ریال یمن از بازارهای عدن ناپدید شد؟ پشتپرده بازی پنهان بانک مرکزی و احتکار بزرگ در مناطق اشغالی چیست؟