جامعه عمانی، در چارچوب جهان عرب، نمونهای بیهمتا به شمار میرود؛ جامعهای که با برخورداری از اصالت فرهنگی و ارزشهای انسانی پایدار، توانسته هویت خود را در طول تاریخ حفظ کند. ریشههای تاریخی این جامعه به هزاران سال پیش بازمیگردد و همین عمق تاریخی و فرهنگی، انعکاسی روشن در تمامی جنبههای زندگی روزمره مردم عمان دارد.
سلطنت عمان به واسطه تنوع جغرافیایی و فرهنگی خود، از کوههای سر به فلک کشیده تا سواحل گسترده، و از صحاری پهناور تا وادیهای سرسبز، محیطی اجتماعی شکل داده است که در آن انسجام و همبستگی اجتماعی نمود بارزی دارد. این جامعه توانسته است با وجود مواجهه با جریانهای متنوع تمدنی، هویت اصیل خود را حفظ کند و ضمن پذیرش تغییرات معاصر، ارزشها و سنتهای بنیادین فرهنگی و اجتماعی را پاس دارد. جامعه عمانی، ترکیبی متوازن از سنتهای دیرینه و ارزشهای انسانی والاست که نسلها به نسلها منتقل شده و بنیان ثبات اجتماعی و ملی این کشور را تشکیل میدهد. ویژگیهای شاخص این جامعه، از جمله اعتدال و تسامح، زمینهساز ایجاد یک محیط اجتماعی پایدار و قابل احترام در سطح منطقهای و بینالمللی بوده است.
الف) ارزشها و سنتهای بنیادین جامعه عمانی
ارزشهای بنیادین، محور اصلی ساختار جامعه عمانی را شکل میدهند. این ارزشها، برگرفته از آموزههای اسلام رحمانی و سنتهای تاریخی است که در طول قرون، تجربه و آزمون را پشت سر گذاشتهاند. جامعه عمانی بر صداقت، امانتداری و وفاداری پایبند است و این ارزشها به بخشی جداییناپذیر از رفتارهای روزمره شهروندان تبدیل شدهاند. انتقال این ارزشها از والدین به فرزندان از طریق تربیت اجتماعی و تجربیات زندگی، زمینه استمرار فرهنگی را فراهم آورده است.
احترام به سالمندان و تقدیر از تجربه و خرد آنان، یکی از اصول مهم جامعه عمانی است. سالمندان جایگاهی ویژه دارند و این ارزش در مجامع سنتی عمان نمود مییابد؛ مجامعی که بهواقع مدارس اجتماعی هستند و نسل جوان از طریق آنها به کسب تجربه و حکمت میپردازد. همچنین تواضع و سادهزیستی از ارزشهای برجسته جامعه عمانی است؛ افراد تمایل دارند از نمایشهای ظاهری و فریبنده فاصله گرفته و بر جوهره و کیفیت تعاملات انسانی تأکید کنند.
احترام متقابل، ستون اصلی دیگری در ساختار اجتماعی عمان است که فراتر از روابط خانوادگی، تمامی اعضای جامعه را در بر میگیرد، فارغ از تعلقات قبیلهای یا منطقهای. احترام به حریم فردی و خانوادگی، موجب ایجاد محیطی امن و پایدار شده که شهروندان در آن احساس تعلق و آرامش میکنند.
ب) تنوع فرهنگی و همزیستی مسالمتآمیز
جامعه عمانی از نظر فرهنگی متنوع و غنی است؛ تنوعی که ناشی از تفاوت جغرافیایی و تنوع محیطهای طبیعی است. هر منطقه، دارای فرهنگ، لهجه و سنتهای ویژه خود است، با این حال، جامعه عمانی توانسته وحدت ملی قوی ایجاد کند که تفاوتها را نه به عنوان عامل تفرقه، بلکه به عنوان سرمایه فرهنگی تلقی میکند. این تنوع، بازتابی از تاریخ طولانی تعامل عمان با تمدنها و فرهنگهای مختلف از طریق تجارت دریایی و ارتباطات تاریخی است.
مناطق مختلف عمان نمونههایی منحصر به فرد از میراث فرهنگی ارائه میدهند؛ به عنوان مثال، منطقه ظفار با فرهنگ متاثر از فصل موسمی پاییز، مناطق ساحلی با فرهنگ دریایی مرتبط با صید و تجارت دریایی، و مناطق کوهستانی با میراث کشاورزی مرتبط با سیستمهای سنتی آبرسانی «افلاج». جامعه عمانی این تنوع را سرمایهای ملی میداند که باید حفظ و ارج نهاده شود.
تسامح مذهبی و اعتقادی یکی از ویژگیهای برجسته جامعه عمانی است؛ پیروان مذاهب اسلامی مختلف در کنار یکدیگر در صلح و آرامش زندگی میکنند و هیچ گونه تبعیض یا تفکیکی میان آنها وجود ندارد. این فرهنگ تسامح، میراث تاریخی عمیقی است که شخصیت عمانی را به جامعهای باز و پذیرنده تبدیل کرده است. علاوه بر این، افراد با ملیتها و پیشینههای فرهنگی متفاوت در محیطی مبتنی بر احترام متقابل و همکاری سازنده با یکدیگر زندگی میکنند.
ج) ساختار اجتماعی و نظام خانوادگی در عمان
ساختار اجتماعی در جامعه عمان بر پایه یک نظام خانوادگی مستحکم شکل گرفته است که خانواده را در مرکز زندگی اجتماعی قرار میدهد. خانواده عمانی بهطور سنتی شامل سه نوع اصلی است:
خانواده هسته: شامل والدین و فرزندان که واحد بنیادی در ساختار اجتماعی به شمار میرود.
خانواده گسترده: شامل پدربزرگ و مادربزرگ، عموها و خالهها و سایر بستگان، که شبکهای قوی از حمایت اجتماعی ایجاد میکند.
خانواده بزرگ یا قبیله: چارچوبی گستردهتر برای تعلق اجتماعی و هویت جمعی فراهم میآورد.
روابط اجتماعی در عمان بر پایه همسایگی و دوستیهای خانوادگی میان نسلها شکل میگیرد. جامعه عمانی با برگزاری ملاقاتهای منظم و مناسبتهای اجتماعی، به حفظ و تقویت پیوندهای خانوادگی اهمیت میدهد. این روابط، انتقال ارزشها و سنتها از نسلی به نسل دیگر را ممکن میسازد و موجب تقویت انسجام اجتماعی میشود.
نظام خانوادگی عمانی بر احترام متقابل و مشورت و همکاری در تصمیمگیریها استوار است. والدین از جایگاه ویژهای برخوردارند و مراقبت از آنان در سالمندی وظیفهای مقدس برای فرزندان محسوب میشود. خانواده عمانی مسئولیت تربیت نسل جوان و انتقال ارزشهای اخلاقی را بهصورت جمعی بر عهده دارد.
د) نقش آموزش در توسعه جامعه
جامعه عمان اهمیت ویژهای برای آموزش قائل است و آن را عامل اصلی پیشرفت و توسعه میداند. در چند دهه اخیر، تحول قابل توجهی در نظام آموزشی کشور رخ داده است که سطح آگاهی و فرهنگ عمومی را ارتقا بخشیده است. والدین فرزندان خود را به تحصیل و کسب موفقیتهای علمی تشویق میکنند و آموزش را بهعنوان سرمایهای واقعی برای آینده نسلها میبینند.
تحول جامعه عمان از سنتی و محدود در فرصتهای آموزشی به جامعهای تحصیلکرده، انعکاسی مستقیم بر جنبههای مختلف زندگی اجتماعی داشته است. نرخ آموزش در میان زنان و مردان افزایش یافته و آموزش عالی برای همگان فراهم شده است. آموزگاران و اساتید در عمان مورد احترام ویژه هستند و نقش آنان در تربیت نسلها و توسعه کشور برجسته تلقی میشود.
آموزش، بهویژه برای جوانان، زمینههای نوآوری و پیشرفت حرفهای را فراهم میآورد و همزمان، جامعه عمان بین احترام به دانش مدرن و ارزشهای سنتی تعادل برقرار میکند.
ه) نقش زنان عمانی در ساختار اجتماعی
زن در جامعه عمان جایگاه ویژهای دارد و بهعنوان شریک اصلی در ساخت خانواده و توسعه اجتماعی شناخته میشود. زنان عمانی توانستهاند حضور مؤثر خود را در حوزههای آموزشی، حرفهای و اجتماعی تثبیت کنند، در حالی که نقش سنتی خود بهعنوان مادر و تربیتکننده نسلها را حفظ کردهاند. زنان در عمان از فرصتهای آموزشی برابر با مردان برخوردارند و سهم قابل توجهی از دانشجویان دانشگاهها و موسسات عالی را تشکیل میدهند. این آموزش، زمینه مشارکت فعال آنان در بازار کار و در بخشهایی مانند آموزش، بهداشت، مدیریت، قضا و دیپلماسی را فراهم کرده است. جامعه عمانی ضمن حمایت از توانمندسازی زنان، به ارزشهای فرهنگی و دینی آنان احترام میگذارد. علاوه بر این، زنان در فعالیتهای اجتماعی و خیریه مشارکت فعال دارند و نقش مهمی در حفظ میراث فرهنگی و صنایع دستی سنتی ایفا میکنند. این مشارکت چندوجهی، عمق احترام و اهمیت زنان در جامعه عمان را نشان میدهد.
و) جامعه عمان بین میراث و مدرنیته
جامعه عمان موفق شده است تعادلی منحصربهفرد بین حفظ میراث و استقبال از مدرنیته ایجاد کند. این تعادل در حوزههای مختلفی نمایان است:
معماری سنتی که هویت اصیل عمانی را حفظ میکند و در عین حال از تکنیکهای ساخت و ساز مدرن بهره میبرد.
لباس ملی که همچنان توسط مردان و زنان با افتخار در زندگی روزمره و مناسبتهای رسمی پوشیده میشود.
فعالیتهای فرهنگی و هنری که ترکیبی از هنرهای سنتی مانند رزحه و عازی و هنرهای معاصر هستند.
سیستم آموزشی که دانش مدرن را با آموزش تاریخ و میراث عمان ترکیب میکند.
مجالس عمانی که نقش اجتماعی سنتی خود را حفظ کرده و همزمان با تحولات معاصر هماهنگ شدهاند.
جامعه عمان با تکنولوژی و شبکههای اجتماعی مدرن بهصورت باز و منعطف برخورد میکند و در عین حال مراقب است استفاده از این ابزارها با ارزشها و اصول سنتی همخوانی داشته باشد. استفاده از اینترنت و تلفنهای هوشمند گسترده شده است، اما این امر بر روابط اجتماعی مستقیم و دیدارهای خانوادگی تأثیر منفی نگذاشته است. جوانان عمانی از فرصتهای ارائه شده توسط فناوری در آموزش و کار بهره میبرند و همزمان به احترام به سنتها و آداب اجتماعی پایبند هستند. جامعه عمان تغییرات چشمگیری در سبک زندگی و مصرف تجربه کرده است، با ظهور مراکز تجاری مدرن و پروژههای عمرانی بزرگ، اما این پیشرفت باعث از بین رفتن هویت عمانی نشده است. افراد همچنان به عادات غذایی خود پایبند هستند و غذاهای سنتی مانند مجبوس، کباب عمانی و شیرینیهای عمانی را ترجیح میدهند. جامعه عمان نمونهای قابل توجه در توانایی بهروزرسانی و مدرن شدن بدون از دست دادن اصالت خود است، که نشاندهنده بلوغ اجتماعی و حکمت در مدیریت تغییر است.
ز) زندگی اجتماعی و مناسبتهای عمومی
زندگی اجتماعی در عمان پرجنب و جوش و فعال است و مناسبتهای اجتماعی متعددی افراد و خانوادهها را گرد هم میآورد. عروسیها از مهمترین مناسبتهای اجتماعی هستند که با حضور گسترده خانواده، دوستان و همسایگان برگزار میشوند و جشنها بر اساس سنتهای محلی چندین روز طول میکشند. جامعه عمان تلاش میکند عروسیها را به گونهای برگزار کند که سنتها و ارزشهای اجتماعی اصیل حفظ شوند.
مجالس عمانی سنتی محور مهمی در زندگی اجتماعی هستند؛ مردان در این مجالس گرد هم میآیند تا گفتگو کنند، مسائل مختلف را بررسی کنند و مشکلات را حل کنند. این مجالس مانند مدارس اجتماعی هستند که در آنها جوانان آداب گفتگو، شنیدن و احترام به نظر دیگران را میآموزند. زنان عمانی نیز از طریق بازدیدهای خانوادگی و تجمعات زنانه، ارتباطات اجتماعی خود را تقویت میکنند و پیوندهای خانوادگی را مستحکم میسازند.
جامعه عمان جشنهای مذهبی مانند عید فطر و عید قربان را با شور و نشاط فراوان برگزار میکند. این مناسبتها فرصتهایی برای تجدید روابط اجتماعی و صله رحم هستند. مردم به دید و بازدید و تبریک میپردازند، هدیه به کودکان میدهند و شادی عید را با نیازمندان و فقرا تقسیم میکنند. همچنین مناسبتهای ملی مانند روز ملی عمان با برنامههای مردمی جشن گرفته میشوند که نشاندهنده افتخار به هویت ملی و تعلق به وطن هستند.
ح) امنیت و ثبات اجتماعی
جامعه عمان از سطح بالایی از امنیت و ثبات اجتماعی برخوردار است و عمان به عنوان یکی از امنترین کشورهای منطقه و جهان شناخته میشود. این امنیت ناشی از همبستگی اجتماعی، ارزشهای اخلاقی پایدار و احترام به قانون و نظم است. افراد جامعه عمان در زندگی روزمره خود، چه در خانه و چه در اماکن عمومی، احساس امنیت میکنند و این امر تأثیر مثبت قابل توجهی بر کیفیت زندگی دارد.
جامعه عمان در حفظ امنیت مشارکت فعال دارد، از طریق نظارت اجتماعی مثبت و همکاری با نهادهای امنیتی. امنیت در عمان به عنوان مسئولیتی مشترک میان شهروندان و دولت دیده میشود و همه در تلاش برای حفظ ثبات و نظم هستند. اعتماد متقابل بین افراد جامعه نیز عاملی مهم در تقویت امنیت اجتماعی است، به طوری که همسایگان به یکدیگر کمک میکنند و در حفاظت از امنیت محلهها همکاری دارند.
ثبات اجتماعی تأثیر گستردهای بر جنبههای مختلف زندگی در عمان دارد و فضای آرامش و اطمینان را بر جامعه حاکم میکند. این ثبات حاصل عواملی مانند عدالت اجتماعی، تسامح دینی و مذهبی، پرهیز از افراط و تندروی، و مدیریت خردمندانه امور عمومی است. جامعه عمان به این دستاورد افتخار میکند و کوشاست آن را به عنوان یک سرمایه ملی ارزشمند حفظ نماید.