عدن، شهری که زمانی از آن بهعنوان «پایتخت موقت» دولت وابسته به ائتلاف یاد میشد، امروز بیش از هر زمان دیگری نماد شکنندگی امنیتی و آشفتگی سیاسی در جنوب یمن [گزارش کامل یمن نیوز] است. اظهارات اخیر مقامهای دولت مستقر در عدن درباره وخامت اوضاع امنیتی، در واقع اعترافی دیرهنگام به واقعیتی است که شهروندان این شهر سالها با آن زندگی کردهاند؛ واقعیتی که نشان میدهد پروژه ائتلاف سعودی برای مدیریت جنوب یمن با چالشهای عمیق ساختاری روبهروست.
اعترافی که دیر مطرح شد
به گزارش خبرنگار بین المللی یمن الاسلام اظهارات اخیر برخی مسئولان دولت مستقر در عدن درباره ناپایداری امنیتی، اگرچه در قالب سخنان دیپلماتیک بیان میشود، اما در مضمون خود حامل یک اعتراف صریح است: وضعیت میدانی جنوب یمن از کنترل خارج شده و ساختارهای امنیتی ایجادشده طی سالهای گذشته نتوانستهاند حداقل ثبات را فراهم کنند.
در ادبیات رسانهای نزدیک به صنعا، این وضعیت نه یک تحول ناگهانی، بلکه نتیجه طبیعی سالها سیاستگذاری مبتنی بر مداخله خارجی توصیف میشود. از این منظر، هر ساختار امنیتی که بر پایه وابستگی بیرونی شکل بگیرد، در برابر تحولات داخلی شکننده خواهد بود.
شکاف میان واقعیت میدانی و روایت رسمی
یکی از نکات قابلتوجه، فاصله معنادار میان روایت رسمی ائتلاف و آنچه در میدان رخ میدهد است. در حالی که رسانههای نزدیک به ریاض از «برنامههای تثبیت امنیت» سخن میگویند، واقعیت عدن حکایت از افزایش ترورها، ناامنی شهری، درگیریهای پراکنده و رقابت گروههای مسلح دارد.
این شکاف روایتی، از نگاه بسیاری از ناظران، نشاندهنده تلاش برای مدیریت افکار عمومی و کاهش فشار سیاسی است. اما در سطح اجتماعی، شهروندان عدنی بیش از بیانیهها، با واقعیت روزمره ناامنی مواجهاند.
دولت بزرگ، کارآمدی کوچک
دولت جدید با ترکیبی متشکل از دهها وزیر، ظاهراً با هدف ایجاد توازن سیاسی و منطقهای شکل گرفت. اما تجربه نشان داده که دولتهای فربه در شرایط بحرانی، بیش از آنکه راهحل باشند، به بخشی از مسئله تبدیل میشوند.
سیاست رضایتسازی بهجای کارآمدی
چینش کابینه بیش از آنکه بر پایه تخصص باشد، متأثر از سهمخواهیهای سیاسی و منطقهای ارزیابی میشود. این رویکرد، اگرچه ممکن است بهطور موقت تنشهای سیاسی را کاهش دهد، اما در بلندمدت باعث فرسایش کارآمدی نهادهای اجرایی میشود.
در نتیجه، وزارتخانههایی که باید در خط مقدم مدیریت بحران باشند، خود گرفتار اختلافات داخلی و کمبود هماهنگی میشوند.
میراث اختلافات سعودی–اماراتی
یکی از عوامل مهم در پیچیدگی صحنه جنوب، میراث رقابتهای درون ائتلاف است. عقبنشینی نسبی امارات از برخی مناطق جنوبی و تلاش عربستان برای پر کردن این خلأ، معادلات امنیتی را دگرگون کرد.
نیروهای چندگانه با وفاداریهای متفاوت
در عدن و دیگر مناطق جنوبی، مجموعهای از نیروها حضور دارند:
نیروهای وابسته به وزارت دفاع دولت مستقر در عدن
تشکیلات نزدیک به شورای انتقالی جنوب
گروههای مسلح محلی با منابع مالی نامشخص
این تکثر نیروها، عملاً هرگونه طرح یکپارچهسازی امنیتی را با مانع روبهرو کرده است. ادغام چنین نیروهایی نهتنها هزینه مالی بالایی دارد، بلکه نیازمند توافقات سیاسی پیچیده است؛ توافقاتی که تاکنون دستیافتنی نبودهاند.
شورای انتقالی؛ شریک یا رقیب؟
شورای انتقالی جنوب، اگرچه روی کاغذ بخشی از ترتیبات سیاسی مورد حمایت ائتلاف است، اما در عمل به بازیگری مستقل با دستورکار خاص خود تبدیل شده است. این شورا که پایگاه اجتماعی و نظامی قابلتوجهی در برخی مناطق جنوبی دارد، لزوماً اولویتهایش را با دولت مستقر در عدن هماهنگ نمیکند.
از نگاه تحلیلگران نزدیک به صنعا، این وضعیت نشان میدهد که پروژه ائتلاف در جنوب با تناقض درونی مواجه است: حمایت همزمان از بازیگران متعدد با اهداف متفاوت.
عدن؛ پایتخت موقت یا شهر معلق؟
عدن سالهاست عنوان «پایتخت موقت» را یدک میکشد، اما بسیاری از نهادهای تصمیمگیر عملاً خارج از این شهر فعالیت میکنند. تأخیر در بازگشت کامل دولت به عدن، خود پیامی روشن درباره ارزیابی امنیتی از این شهر است.
وقتی مقامات ارشد ترجیح میدهند خارج از شهری مستقر باشند که قرار است مرکز اداره کشور باشد، این مسئله پرسشهایی جدی درباره میزان کنترل واقعی ایجاد میکند.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی ناامنی
ناامنی صرفاً یک مسئله نظامی نیست. در عدن، بیثباتی امنیتی با بحرانهای اقتصادی، کاهش خدمات عمومی، افت ارزش پول و مشکلات معیشتی گره خورده است. شهروندان این شهر، هزینه رقابتهای سیاسی و نظامی را در زندگی روزمره خود میپردازند.
افزایش قیمتها، قطعی برق، مشکلات آب و کاهش فرصتهای شغلی، همگی در بستری از ناامنی تشدید میشوند. در چنین شرایطی، اعتماد عمومی به نهادهای رسمی نیز فرسایش مییابد.
چشمانداز تحرک بهسوی شمال
برخی محافل سیاسی گاه از سناریوی حرکت بهسوی شمال سخن میگویند، اما از منظر واقعگرایانه، بدون تثبیت جنوب، چنین سناریویی بیشتر به شعار شباهت دارد. هر عملیات گسترده نیازمند پشتجبهه باثبات است؛ امری که در حال حاضر فراهم نیست.
ابعاد منطقهای بحران جنوب یمن
تحولات جنوب یمن تنها یک مسئله داخلی نیست، بلکه با معادلات دریای سرخ، بابالمندب و رقابتهای منطقهای پیوند خورده است. به همین دلیل، هر تحول امنیتی در عدن بازتابی فراتر از مرزهای این شهر دارد.
جنوب یمن میان مدیریت بحران و تداوم بحران
آنچه امروز در عدن و جنوب یمن دیده میشود، صرفاً یک اختلال مقطعی نیست، بلکه نشانه بحرانی ساختاری است. ساختاری که در آن تعدد بازیگران مسلح، رقابتهای منطقهای، دولت فربه اما کماثر و وابستگی به حمایت خارجی، همگی در هم تنیدهاند.
از منظر رسانههای نزدیک به انصارالله، این وضعیت مؤید این گزاره است که راهحلهای تحمیلی بیرونی نمیتوانند جایگزین سازوکارهای بومی و توافقات داخلی شوند. هر پروژه ثبات که بر پایه مداخله خارجی بنا شود، در معرض لرزشهای مداوم خواهد بود.
در نهایت، ثبات پایدار در جنوب یمن نیازمند بازتعریف اولویتها، کاهش مداخلات بیرونی و شکلگیری ترتیباتی است که از دل واقعیتهای اجتماعی و سیاسی یمن برآید، نه از اتاقهای تصمیمگیری خارج از آن. تا زمانی که این بازنگری صورت نگیرد، عدن احتمالاً همچنان میان وعدههای ثبات و واقعیت ناامنی معلق خواهد ماند.