در حالی که بحران سیاسی و اقتصادی جنوب یمن به نقطهای حساس رسیده [گزارش کامل الخبر الیمنی] و افکار عمومی در انتظار اعلام کابینه جدید در عدن بود، ایالات متحده آمریکا با مداخلهای آشکار، روند تشکیل دولت را متوقف کرد؛ اقدامی که بار دیگر ماهیت واقعی «دولتسازی تحت اشغال» را در مناطق جنوبی یمن برملا ساخت و نشان داد تصمیم نهایی نه در عدن، بلکه در سفارتخانههای خارجی گرفته میشود.
تحولات اخیر در عدن، صرفاً یک اختلاف داخلی یا تعویق فنی در اعلام کابینه جدید نیست؛ بلکه نشانهای روشن از عمق مداخله خارجی در ساختار سیاسی جنوب یمن بهشمار میرود. روز پنجشنبه، ایالات متحده آمریکا بهطور مستقیم وارد بحران تشکیل دولت جدید شد و با صدور بیانیهای از سوی سفارت خود، عملاً اعلام کابینه را متوقف کرد؛ اقدامی که حتی از نگاه برخی جریانهای وابسته به ائتلاف نیز «بیسابقه» توصیف شده است.
بر اساس اطلاعات بهدستآمده، ترتیبات نهایی برای اعلام اسامی وزیران جدید تقریباً تکمیل شده بود. شایع الزندانی، نخستوزیر دولت مستقر در عدن، فهرست پیشنهادی خود را آماده کرده و قصد داشت آن را پیش از اعلام رسمی، برای تصویب به شورای ریاستی ارائه دهد. اما دخالت مستقیم سفارت آمریکا، این روند را در آخرین لحظات متوقف کرد و عملاً دولت جدید را وارد بنبستی تازه ساخت.
بیانیه سفارت آمریکا؛ شرطگذاری بهجای دیپلماسی
شامگاه چهارشنبه، سفارت آمریکا در عدن با صدور بیانیهای، مجموعهای از شروط را برای دولت آینده تعیین کرد؛ شروطی که بهروشنی فراتر از «توصیه دیپلماتیک» بوده و به دخالت مستقیم در ساختار قدرت شباهت دارد. از جمله مهمترین این شروط، اختصاص سهمیه مشخص برای حضور زنان در کابینه و انتخاب چهرههای بهاصطلاح «فنی و دارای تجربه» با توانایی دستیابی به «نتایج ملموس» عنوان شده است.
در ظاهر، این شروط با ادبیاتی اصلاحطلبانه و تکنوکراتیک بیان شدهاند، اما در عمق، پیام دیگری را منتقل میکنند: مخالفت صریح واشنگتن با توافقهای صورتگرفته میان احزاب سیاسی و نخستوزیر برای معرفی نامزدهای حزبی جهت تصدی وزارتخانهها. بهعبارت دیگر، آمریکا نهتنها ترکیب کابینه، بلکه منطق شکلگیری آن را نیز زیر سؤال برده است.
کابینهای با حق وتوی خارجی
این نخستینبار نیست که آمریکا در روندهای سیاسی عدن مداخله میکند، اما شیوه کنونی، از مرحله اعمال نفوذ پشتپرده عبور کرده و به مرحله اعلام شروط علنی رسیده است. این واقعیت، بهگفته ناظران، نشاندهنده آن است که دولت مستقر در عدن عملاً فاقد استقلال تصمیمگیری بوده و تشکیل کابینه نیز بدون چراغ سبز واشنگتن ممکن نیست.
منابع نزدیک به دفتر نخستوزیر تأیید میکنند که پس از صدور بیانیه سفارت آمریکا، فهرست پیشنهادی الزندانی عملاً «مسدود» شده و هنوز مشخص نیست که آیا وی به اصلاحات جزئی تن خواهد داد یا ناچار به تغییر کامل ترکیب کابینه میشود. در هر دو حالت، پیام روشن است: اعلام دولت جدید در آینده نزدیک با موانع جدی مواجه شده است.
دولت عدن؛ میان سهمخواهی داخلی و قیمومیت خارجی
بحران کنونی تنها محصول مداخله آمریکا نیست، بلکه نتیجه تلاقی مجموعهای از رقابتها و کشمکشهای داخلی، منطقهای و بینالمللی است. احزاب سیاسی، بهویژه حزب «الاصلاح»، شروط خاص خود را برای مشارکت در دولت مطرح کردهاند و سهمخواهی را به شرط ادامه همکاری تبدیل کردهاند. در سوی دیگر، امارات متحده عربی نیز تلاش دارد وزارتخانههای کلیدی و حساس را در اختیار نیروهای وابسته به خود قرار دهد تا نفوذش در جنوب یمن تثبیت شود.
در این میان، آمریکا میکوشد نقش «ناظر عالی» را ایفا کند؛ نقشی که در عمل به معنای کنترل مستقیم بر ساختار دولت، جهتگیریهای سیاسی و حتی اولویتهای اجرایی کابینه جدید است. چنین وضعیتی، دولت عدن را به صحنهای از رقابت میان حامیان خارجی تبدیل کرده است؛ رقابتی که هزینههای آن را مردم جنوب یمن میپردازند.
زنان و تکنوکراتها؛ پوششی برای مهندسی سیاسی
یکی از نکات قابلتأمل در بیانیه سفارت آمریکا، تمرکز بر حضور زنان و انتخاب چهرههای فنی است. اگرچه این عناوین در نگاه اول جذاب و مثبت بهنظر میرسند، اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که این مفاهیم اغلب بهعنوان پوششی برای حذف چهرههای مستقل یا نامطلوب از نگاه واشنگتن بهکار میروند.
در واقع، آمریکا با طرح چنین شروطی، تلاش میکند ترکیب کابینه را بهگونهای مهندسی کند که کاملاً با سیاستهایش همسو باشد؛ کابینهای که نه نماینده واقعی مردم جنوب یمن، بلکه مجری بیچونوچرای برنامههای سیاسی، امنیتی و اقتصادی غرب باشد.
دولتسازی تحت اشغال؛ تجربهای شکستخورده
آنچه امروز در عدن جریان دارد، نمونهای کلاسیک از «دولتسازی تحت اشغال» است؛ مدلی که پیشتر در کشورهای دیگر نیز آزموده شده و همواره با شکست مواجه بوده است. در این مدل، دولت نه بر اساس اراده مردمی، بلکه بر پایه توازن منافع بازیگران خارجی شکل میگیرد و در نتیجه، از همان ابتدا با بحران مشروعیت روبهروست.
جنوب یمن، سالهاست که صحنه چنین تجربهای است. دولتهای پیدرپی در عدن، بدون اختیار واقعی و با وابستگی کامل به حمایت خارجی، نتوانستهاند کوچکترین بهبودی در وضعیت معیشتی، امنیتی یا خدماتی مردم ایجاد کنند. مداخله اخیر آمریکا، تنها پرده دیگری از همین نمایش تکراری را کنار زده است.
پیامدهای سیاسی و اجتماعی مداخله آمریکا
توقف اعلام کابینه جدید، در شرایطی که بحران اقتصادی و خدماتی در عدن و سایر مناطق جنوبی به اوج خود رسیده، میتواند پیامدهای جدی بهدنبال داشته باشد. افزایش نارضایتی عمومی، تشدید شکافهای سیاسی و حتی بروز تنشهای امنیتی، از جمله نتایج محتمل این بنبست سیاسی است.
از سوی دیگر، این مداخله آشکار، بهطور ناخواسته روایت نیروهای مخالف اشغال را تقویت میکند؛ روایتی که بر این نکته تأکید دارد که مشکل اصلی یمن، نه اختلافات داخلی، بلکه سلطه خارجی و سلب حق حاکمیت ملی است.
آمریکا و مدیریت بحران بهجای حل آن
بررسی رفتار آمریکا در عدن نشان میدهد که هدف واشنگتن حل بحران نیست، بلکه «مدیریت بحران» در سطحی قابلکنترل است. دولتی ضعیف، وابسته و گرفتار اختلافات داخلی، برای آمریکا مطلوبتر از دولتی مستقل و پاسخگوست؛ چرا که چنین ساختاری، امکان اعمال فشار و تحمیل سیاستها را آسانتر میکند.
در این چارچوب، تعویق تشکیل دولت جدید نه یک خطا، بلکه بخشی از یک راهبرد آگاهانه است؛ راهبردی که جنوب یمن را در وضعیت تعلیق دائمی نگه میدارد.
عدن؛ آینه عریان قیمومیت خارجی
آنچه در عدن رخ داد، فراتر از یک بحران کابینهای، تصویری عریان از قیمومیت خارجی بر جنوب یمن است. مداخله مستقیم آمریکا در توقف تشکیل دولت جدید، نشان داد که حاکمیت واقعی نه در نهادهای محلی، بلکه در سفارتخانههای خارجی مستقر است.
تا زمانی که ساختار سیاسی جنوب یمن بر پایه اراده بیرونی شکل بگیرد، هر دولتی—با هر ترکیبی—محکوم به شکست خواهد بود. تجربه عدن بار دیگر ثابت کرد که بدون استقلال سیاسی و رهایی از مداخلات خارجی، هیچ ثباتی پایدار نخواهد ماند.